Wolontariat (łac. volontarius – dobrowolny) dobrowolna, bezpłatna, świadoma praca na rzecz innych lub całego społeczeństwa, wykraczająca poza związki rodzinno-koleżeńsko-przyjacielskie.

Wolontariusz to osoba pracująca na zasadzie wolontariatu. Innym określeniem jest ochotnik (choć ten wyraz ma też inne znaczenia).
Określenie bezpłatna – nie oznacza bezinteresowna, lecz bez wynagrodzenia materialnego. W rzeczywistości wolontariusz uzyskuje wynagrodzenie niematerialne: satysfakcję, spełnienie swoich motywacji (poczucie sensu, uznanie ze strony innych, podwyższenie samooceny itd.).
Określenie wykraczająca poza związki rodzinno-koleżeńsko-przyjacielskie oznacza, że wolontariatem nie jest każda praca na rzecz innych. Np. pomoc własnej babci wolontariatem nie jest, natomiast pomoc starszej osobie w pobliskim domu starców – jest.

Wolontariat jest zapewne tak stary, jak sama ludzkość. Na początku nie miał ram instytucjonalnych, z czasem zaistniał w organizacjach kościelnych, samopomocowych, a wreszcie pozarządowych.

Zasadniczym pojęciem związanym z wolontariatem jest motywacja. Aby dana praca wolontaryjna była pomyślna, zazwyczaj konieczne jest aby zarówno wolontariusz, jak i organizacja z nim współpracująca były świadome motywacji wolontariusza.

Wolontariat w Polsce powojennej ograniczał się do Związku Harcerstwa Polskiego, jednak od 1990 r. zaczął rozwijać się w licznie powstających od tego roku organizacjach pozarządowych. Szacuje się, że obecnie około dwóch milionów Polaków jest lub bywa wolontariuszami.

Wiele ogromnych przedsięwzięć społecznych odbywa się na zasadzie wolontariatu. W Polsce najłatwiej zauważyć wolontariuszy Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy i Polskiego Czerwonego Krzyża. Ale wolontariat to nie tylko dzialanie na rzecz bliźnich. To także np. opieka nad zabytkami. Przykładem są tutaj wolontariusze Fundacji Polskich Kolei Wąskotorowych.

Niewolnictwo praktykowane było również w okresie średniowiecza. Jeszcze we wczesnym średniowieczu liczba osób będących niewolnikami była stosunkowo duża, a niewolnicy odgrywali dużą rolę gospodarczą (choć nieporównanie mniejszą niż w starożytności). Istnieją szacunki, że w Europie Zachodniej za czasów Karola Wielkiego (przełom VIII i IX w.) nawet 20% ludności stanowiły osoby z prawnego punktu widzenia będące niewolnikami, aczkolwiek ich położenie nie przypominało stereotypowych wyobrażeń o niewolnikach, gdyż w zasadzie życie większości z nich nie różniło się od życia chłopów. Z czasem, z uwagi na rozwój stosunków feudalnych oraz ograniczenie dopływu niewolników, znaczenie niewolnictwa spadło, a ich liczba zmalała. Tym niemniej niewolnicy w Europie istnieli przez całe średniowiecze.

W krajach, w których duże znaczenie odgrywała gospodarka morska, lub które posiadały silne floty wojenne, niewolnicy (zwykle wywodzący się ze skazańców), podobnie jak w starożytności, odgrywali dużą rolę jako siła robocza (wioślarze) zatrudniona na różnego typu okrętach wiosłowych, zwanych zwykle galerami.

W VIII – X w. Europie północnej częste były ataki Wikingów na nadmorskie i nadrzeczne osady; prócz rabunku mienia ich celem było także pojmanie mieszkańców atakowanych osad, by następnie sprzedać ich jako niewolników.

W okresie wczesnego średniowiecza niewolnicy eksportowani z obszarów Europy Wschodniej stanowili ważny element gospodarki tego regionu. Istnieją teorie, łączące używaną w wielu zachodnich językach nazwę Słowianina (np. ang. Slav, niem. Slawe, fr. Slave, duń. Slave) z określeniem niewolnika (odpowiednio: Slave, Sklave, Esklave Slave), co ma mieć związek z faktem, iż większość niewolników w ówczesnej Europie Zachodniej było słowiańskiego pochodzenia.

Od XV w. pojawiło się zjawisko kupowania (głównie przez Portugalczyków) murzyńskich niewolników od kupców arabskich. Niewolnicy ci sprzedawani byli do pracy na plantacjach w zachodniej, europejskiej części basenu Morza Śródziemnego; o ile w Europie zjawisko to nie przybrało masowego charakteru, stanowiło wstęp do masowego niewolnictwa Murzynów na plantacjach w Nowym Świecie, jakie pojawiło się wkrótce po odkryciu Ameryki.

Niewolnictwo w krajach islamu w średniowieczu i na początku epoki nowożytnej

W krajach islamskich niewolnictwo w średniowieczu odgrywało większą rolę, niż w kręgu cywilizacji europejskiej. W przeciwieństwie do Europy, wraz z rozwojem feudalizmu niewolnictwo nie traciło na znaczeniu i nie zanikało, lecz oba te systemy – feudalny i niewolniczy, istniały równocześnie. W krajach tych niewolnikami zostawali początkowo głównie jeńcy wojenni, a następnie ludzie pochwyceni i sprzedani w niewolę (oraz ich potomstwo). Relatywnie duży popyt na niewolników powodował, iż przez całe średniowiecze zdarzały się ataki arabskich lub berberyjskich korsarzy na europejskie wybrzeża Morza Śródziemnego, w trakcie których atakowano nadbrzeżne wioski i uprowadzano ludzi w niewolę (zob. Hajraddin Barbarossa, Hajreddin). Także tatarskie najazdy na ziemie polskie (Ukrainę, Podole, Wołyń), trwające od późnego średniowiecza aż po wiek XVIII miały głównie na celu pojmanie niewolników (jasyru), których można by sprzedać w krajach islamskich, zwłaszcza w Turcji. Innym ważnym źródłem niewolników sprzedawanych w krajach islamu była subsaharyjska (tzw. czarna) Afryka.
Specyfikę tego kręgu cywilizacyjnego stanowiły niewolnice będące nałożnicami władców (odaliski) lub możnych. Ich sytuacja była relatywnie dobra; często jako nałożnice sułtanów czy szachów odgrywały dużą rolę, także polityczną, a czasem uzyskiwały wolność i awansowały do rangi małżonki, zaś ich dzieci zostawały władcami państwa, jak np. Selim II – sułtan turecki w latach 1566 – 1574, syn Sulejmana Wspaniałego i jego żony – pierwotnie niewolnicy – Roksolany.

Niewolnictwo w Afryce subsaharyjskiej

W średniowiecznej Afryce subsaharyjskiej niewolnictwo istniało, nie odgrywało jednak istotnej roli gospodarczej. Pewne znaczenie miał ich eksport do krajów islamskich, a od XV w. – także do Europy, jednak dopiero wraz z odkryciami geograficznymi, powstawaniem plantacji w Ameryce i spowodowanym tym rosnącym zapotrzebowaniem na niewolników, eksport niewolników i polowania na ludzi, by ich następnie sprzedać, doprowadziły do wyludnienia niektórych części kontynentu.

Niewolnictwo na ziemiach polskich w średniowieczu

Także na terytorium państwa polskiego do końca średniowiecza istnieli niewolnicy. Ich liczba nie była znaczna i dlatego nie odgrywali oni dużego znaczenia gospodarczego; rekrutowali się głównie z jeńców wojennych, i służyli jako czeladź, pracownicy w kopalniach, oraz osadzani na roli chłopi. Podobnie jak w pozostałej części kontynentu, wraz z ograniczeniem dopływu niewolników, oraz zmianami społeczno-gospodarczymi, od XIII w. liczba niewolników malała, a ich status z czasem upodobnił się do statusu chłopskiej ludności zależnej. Istniała także inna grupa ludzi, co do której istnieją wątpliwości, czy można ją uznać za niewolników. Pewne grupy ludności chłopskiej, zwanych w materiale dyplomatycznym (tj. w dokumentach) decimi – czyli ludnością dziesiętniczą, grupowanych w dziesiątki, a te z kolei w setki (z setnikiem na czele) osadzane były na określonym obszarze gruntu, z którego zobowiązani byli dostarczać władcy część dochodów. W historiografii nie jest rozstrzygnięte, czy ludność ta posiadała osobowość prawną, a kwestia posiadania lub nie tejże osobowości stanowi jeden z kluczowych elementów przesądzających o istnieniu statusu niewolnika.

Także Biblia sankcjonowała istnienie niewolnictwa – m.in. w Ks. Wyjścia roz. 21 znajdują się przepisy regulujące te kwestie; brak jednak historycznych wskazówek, aby w tym okresie wśród ówczesnych Izraelitów było to zjawisko powszechne i o dużym znaczeniu.

Praktycznie we wszystkich cywilizacjach antycznych (prócz Grecji i Rzymu) liczba niewolników nie była duża, a znaczenie gospodarcze zjawiska – także niewielkie. Niewolnikami była z reguły tylko niewielka część społeczności, stanowiąca służbę możnych (“niewolnictwo domowe”).

Niewolnictwo w starożytnej Grecji

W starożytnej Grecji, a potem też w Rzymie praca niewolników miała duże znaczenie gospodarcze i była podstawą egzystencji innych grup społecznych. W Grecji niewolnicy zwykle kupowani byli u okolicznych ludów, często też wywodzili się z jeńców wojennych. W dużych greckich miastach tego okresu (Ateny, Korynt, Syrakuzy, itd.) ok. V w. p.n.e. niewolnicy mogli stanowić ok. 20-25% wszystkich mieszkańców.

Niewolnictwo w starożytnym Rzymie

Największe znaczenie gospodarcze niewolnictwo zdobyło na terenie Italii i Sycylii w okresie od III w. p.n.e. do II w. n.e., kiedy to praca niewolników miała decydujące znaczenie we wszystkich ważnych gałęziach gospodarki (rolnictwo, rzemiosło, górnictwo, większość usług. Takiej sytuacji sprzyjała niska cena niewolników spowodowana licznymi toczonymi przez Rzym wojnami, podczas których brano do niewoli jeńców oraz część ludności podbitego kraju sprzedawano w niewolę (np. po podboju Galii na rzymski rynek trafić miało – wg niektórych źródeł – nawet milion niewolników). Niskiej cenie niewolników sprzyjało także korsarstwo, które głównie z uwagi na dostarczanie niewolników na rynek było długo tolerowane przez Rzym. Dążenie do maksymalnej eksploatacji niewolników, wiążące się z nieludzkimi warunkami egzystencji, powodowało liczne powstania, spośród których największymi były powstania na Sycylii w latach 138/136 r. p.n.e. – 132 r. p.n.e. i 104/103 – 101/100 p.n.e., powstanie Spartakusa (73–71 r. p.n.e.) w Italii.
Osobny artykuł: Powstania niewolników w starożytnym Rzymie.

Szacuje się, że u szczytu popularności korzystania z pracy niewolniczej ok. 25% całej populacji Imperium Rzymskiego stanowili niewolnicy, zaś na terenie samej Italii liczba ta sięgała 30, a nawet 40%.

Rzeczywiste położenie niewolników było bardzo rozmaite – prócz niewolników wykorzystywanych do ciężkiej i wyniszczającej pracy fizycznej (na roli, w kamieniołomach itp.), istnieli także dobrze traktowani wykwalifikowani niewolnicy, pełniący rolę służby domowej, nauczycieli czy nawet zarządców majątku swego pana. Niewolnicy tego typu, w których wyuczenie (lub zakup) zainwestowano duże pieniądze, pod względem poziomu życia znajdowali się często w sytuacji lepszej, a niekiedy znacznie lepszej, niż liczni wolni mieszkańcy państwa rzymskiego.

Ostateczna likwidacja korsarstwa i zaprzestanie wielkich podbojów (II w. n.e) sprawiły, iż cena niewolników w Rzymie wzrosła. Ustał dopływ niewolników z zewnątrz, zaś głównym źródłem niewolników stało się ich potomstwo. M.in. z tego powodu od I – II w. n.e. w rolnictwie rzymskim zaczął dominować kolonat, przy czym kolonami często zostawali niewolnicy. Także w kopalniach w miejsce kosztownych już niewolników zatrudniano skazańców. Niewolnicy nadal jednak dominowali wśród służby domowej.

Sytuacja prawna niewolników w starożytnym Rzymie

W starożytnym Rzymie (podobnie jak w Grecji) niewolnik był rzeczą, przedmiotem własności i mógł być przedmiotem każdej czynności prawnej, jakiej podlegały rzeczy – sprzedaży, użyczenia czy darowizny, zaś właściciel miał (przynajmniej początkowo) pełne prawo go zabić. Niekiedy jednak niewolnik posiadał ograniczone prawo własności, oparte na zasadzie peculium, tj. wydzielonej niewolnikowi przez właściciela części majątku, którą niewolnik miał samodzielnie zarządzać. Jakkolwiek każdy niewolnik co do zasady nie posiadał zdolności prawnej, to niewolnik posiadający peculium uzyskiwał jej namiastkę, choć w obrocie prawnym występował w imieniu właściciela. Uzyskanie prawa własności umożliwiło przedsiębiorczym i zdolnym jednostkom na zgromadzenie majątku na tyle dużego, by wykupić się z niewoli. Praktykowane były umowy, w których właściciel zobowiązywał się do wyzwolenia niewolnika, jeśli ten powiększy pecilium o określoną wartość.

Wyzwalanie zasłużonych wobec swego pana niewolników było zjawiskiem dość powszechnym, choć dotyczyło niemal wyłącznie niewolników stanowiących służbę domową, kochanki pana oraz ich potomstwo itd., nie zaś stanowiących zdecydowaną większość niewolników, którzy wykonywali ciężkie prace fizyczne. Wyzwalanie tego typu odbywało się na ogół w testamencie.

Rozróżniano dwa typy wyzwoleń. Niewolnicy, którzy uzyskiwali całkowitą wolność prawną (czyli libertatem iustam) stawali się obywatelami rzymskimi. Jednak rzeczywistą pełnię praw uzyskiwali dopiero synowie (np. możliwość głosowania czy ubiegania się o urzędy). Druga forma wyzwolenia (libertatem) oznaczała wolność bez obywatelstwa czyli taka jaką mieli mieszkańcy podległych prowincji bądź podbite ludy uznające zwierzchność Rzymu.
Wyzwolenie niewolnika mogło nastąpić w obecności pretora (manumissio censu), urzędnika sądowego (manumissio vindicta) bądź na mocy testamentu (manumissio testamento).
Status wyzwoleńca zależał od pozycji pana. Niewolnicy właścicieli, którzy sami nie podsiadali obywatelstwa rzymskiego (np. obywatele na prawie lateńskim), nie mogli stać się Rzymianami.
Aby ukrócić masowe wyzwalanie Oktawian August przeprowadził dwie ustawy. W 2 r.p.n.e. ograniczono liczbę możliwych wyzwoleń w zapisach testamentowych. Liczba ta zależała od ilości posiadanych niewolników, np. właściciel 10 mógł wyzwolić połowę, zaś właściciel 500 tylko 1/5 czyli 100. Ustawa w 4 r.n.e. dotyczyła wyzwoleń pretorskich i podwyższała minimalny wiek wyzwolicieli na 20 lat a niewolników na 30. Ustawy powyższe miały ograniczyć “produkcję” obywateli obcego pochodzenia a także ukrócić konkurencję w rzemiośle i handlu, która wzrastała wraz z napływem wykwalifikowanych wyzwoleńców.

Niewolnicy w rzymskim prawie karnym

Rzymskie prawo karne traktowało niewolników bardzo surowo. Kary za przestępstwa były wyższe, niż w przypadku ludzi wolnych, zaś zeznania niewolnika były ważne tylko wówczas, gdy zostały złożone na torturach. Istniał także przepis stanowiący, iż w przypadku gdy niewolnik zamorduje swego właściciela, wszyscy niewolnicy należący do zabitego podlegali karze śmierci przez ukrzyżowanie.

Niewolnictwo w schyłkowym okresie Imperium

W okresie cesarstwa sytuacja prawna niewolników stopniowo się poprawiała. Władza pana nad niewolnikiem uległa pewnemu ograniczeniu, zwłaszcza zakresie prawa życia i śmierci. Prawo zaczęło także zakazywać wyzwalania niewolników w przypadku choroby, starości czy w innym przypadku, kiedy nie mógł on pracować, czyli w sytuacji, gdy wyzwolenie stanowiłoby łatwy sposób na pozbycie się niewolnika niezdolnego do samodzielnego utrzymania się. Zakaz ten, w połączeniu z zakazem zabijania niewolnika, stwarzał obowiązek opieki nad niezdolnym do pracy niewolnikiem. Ponieważ poprawa prawnej sytuacji niewolników następowała równocześnie z pogarszaniem się pozycji prawnej (i ekonomicznej) wolnej ludności wiejskiej, pod koniec cesarstwa (IV – V w. n.e.) nastąpiło praktycznie zrównanie obu grup.

Niewolnictwo w Europie północnej i wschodniej

U starożytnych Germanów i Słowian oraz innych ludów północnej i wschodniej Europy, pozostającej poza sferą oddziaływania cywilizacji śródziemnomorskiej także istniało niewolnictwo, nie miało jednak dużego znaczenia, a niewolnikami byli głównie jeńcy, których często po jakimś czasie uwalniano, przyjmując do plemienia.