Tomek w Gran Chaco to ósmy tom z cyklu książek Alfreda Szklarskiego o przygodach Tomka Wilmowskiego i jego przyjaciół, po raz pierwszy wydany w 1987 roku, a później kilkukrotnie wznawiany.

Wydarzenia tu opisywane stanowią ciąg dalszy przygód zawartych w tomie Tomek u źródeł Amazonki.

Więzieni przez Indian Jan Smuga i kapitan Nowicki planują ucieczkę z miasta Inków. Jednakże Nowicki, ratując z opresji dziecko i żonę miejscowego szamana Onariego, zostaje raniony przez pumę. Onari, który był wcześniej nieufnie nastawiony do “przybyszów”, leczy kapitana. Wdzięczna żona szamana, Agua, doradza bohaterom jak najszybszą ucieczkę, opowiadając o rebelii, planowanej przez plemię wolnych Kampów. Wskazuje im także miejsce ukrycia broni, bez której nie dadzą sobie rady. Następnego dnia, korzystając z burzy, Nowicki razem ze Smugą uciekają z wioski Indian. Nad rzeką znajdują łódź, którą dalej podróżują. W czasie ucieczki omal nie natrafiają na Kampów, którzy właśnie rozpoczęli powstanie. Pierwszym aktem przemocy jest wymordowanie wioski osadników. Czekając w ukryciu, aż Indianie odpłyną, mężczyźni znajdują Pabla – chłopca, który przeżył rzeź dzięki temu, że wyszedł na polowanie. Zabierają ze sobą chłopca, który okazuje się wiernym towarzyszem. Później trafiają do opuszczonej wioski, gdzie spotykają handlarza Antonia. Za złoto ze starego skarbca Inków, które dał im Onari, kupują broń i jedzenie, a przede wszystkim kupują za nie wolność dwustu niewolnikom.

W tym czasie Tomek z żoną, kuzynem Zbyszkiem i jego przyjaciółką Nataszą czekają w Limie na ojca Tomka. Wilmowski przyjeżdża z Wilsonem, wspólnikiem Kompanii “Nixon-Rio Putumayo” i przyjacielem Smugi. Dołącza do nich też Wu Meng – Chińczyk, znajomy Zbyszka Karskiego. W ciągu pięciu dni grupa wyrusza na ratunek Smudze i Nowickiemu. W La Paz natrafiają na rewolucję, która wstrzymuje ich wyprawę. Na szczęście Wilmowski daje łapówkę ważnemu generałowi, który zgadza się na doczepienie wagonu Wilmowskich do pociągu wojskowego. Rewolucja powoduje, że ekspedycja musi znacznie zbaczać z planowanej trasy. Po drodze napotykają uciekinierkę z wioski ograbionej przez okrutnych Payagua. Tomek wraz z Wilsonem, Haboku i paroma Indianami Cubeo ruszają na odsiecz i pomagają tubylcom pozbyć się intruzów. Wdzięczni Indianie zapraszają całą wyprawę do swej wioski na ucztę. Po kilkudniowym odpoczynku Wilmowscy ruszają w dalszą drogę. Niestety, okazuje się, że statek, którym mieli podróżować, dawno odpłynął, a następny będzie dopiero za kilka tygodni. W porcie stoi jednak parowiec z uszkodzonym kotłem. Szczęśliwie, Wu-Meng okazuje się “złotą rączką” i naprawia kocioł. Po wielu dniach podróży, w pewnym porcie podróżnicy zostają zatrzymani przez dobrze uzbrojonych Indian, którzy są podwładnymi panującego tu “Generała”. Generałem niespodziewanie okazuje się być kapitan Nowicki, z którym jest także Smuga. Odnalezieni przyjaciele wyjaśniają przybyszom, że to oni rozniecili rewolucję, a Indianie Nowickiego mianowali swoim generałem.

Po udanej ucieczce – razem z przymusowo przebywającym tam Zbyszkiem Karskim i jego narzeczoną, Nataszą – z carskiej Rosji, Wilmowscy razem z towarzyszącymi im druhami udają się prosto do Australii. Już wcześniej przyjęli zaproszenie państwa Allan, czyli rodziców młodej sympatii Tomka – Sally, na święta Bożego Narodzenia. Po prawie miesięcznej gościnie u Allanów, na spotkaniu w Sydney Polakom zaproponowana zostaje wyprawa łowiecko-badawcza do nieznanej prawie jeszcze Nowej Gwinei, zorganizowana głównie przez ogrody zoologiczne w Sydney i Melbourne. W ekspedycji towarzyszyć miałby im ich dawny znajomy i przewodnik – Karol Bentley (poznany w pierwszej części cyklu). Mimo entuzjazmu, z jakim podróżnicy przyjmują ten pomysł – na co istotny wpływ ma ich sytuacja finansowa – Tomek po krótkiej wymianie zdań zdań z Sally na osobności, rezygnuje z udziału w wyprawie, co zaskakuje wszystkich. Dziewczyna żąda bowiem od młodego Wilmowskiego dotrzymania złożonej przed rokiem obietnicy – spełnienia każdego jej życzenia po zdaniu przez nią matury. A życzeniem tym jest wspólny wyjazd do Nowej Gwinei. Nie mogąc dotrzymać danego słowa, Tomek, ze starannie ukrywanym żalem, informuje przyjaciół o zaistniałej sytuacji. Sally słusznie jednak przewidziała, że w takim wypadku Jan Smuga, jako dowódca wyprawy, zgodzi się również na jej udział. Po chwili narady zatwierdzona zostaje również decyzja o zabraniu Nataszy jako sanitariuszki i Zbyszka jako intendenta. Z dużo mniejszym entuzjazmem niż w przypadku krewnych Tomek reaguje na dołączenie do ekspedycji bardzo dalekiego kuzyna Sally – Jamesa Balmore’a, wyraźnie nadskakującego uroczej Australijce. Dzięki łaskawości maharani Alwaru, łowcy mogą się udać do Gwinei na własnym statku. A właściwie jachcie, otrzymanym przez bosmana – a teraz już kapitana – Nowickiego na pożegnanie od brata władczyni po opuszczeniu Syberii. Po remoncie i odpowiednim przystosowaniu go do charakteru podróży, Polacy wraz z przyjaciółmi wypływają z Sydney, żegnani przez panią Allan.

Jeszcze przed dopłynięciem do celu wyprawa zagląda w oczy niebezpieczeństwu. Na skutek własnej głupoty niedoświadczony James Balmore ryzykuje nie tylko naganę od dowodzącego na wodzie Nowickiego, ale przede wszystkim swoje życie, beztrosko kąpiąc się w morzu. Tylko dzięki roztropności Smugi nie dochodzi do jego “konfrontacji” z dwoma rekinami. Ponadto łowcy ratują grupę krajowców, więzionych przez handlarzy “żywym towarem”. Dzięki temu zyskują nie tylko wdzięczność tych ludzi, ale i młodego przewodnika, rodzimego mieszkańca wyspy. Pomaga im on w zwerbowaniu koniecznych w tej wyprawie tragarzy, na każdym kroku okazując swoje przywiązanie. Jest postacią bardzo podobną do Sambo, młodego Murzyna z wyprawy do Afryki (patrz: Tomek na Czarnym Lądzie).

Kolejnym podobieństwem do drugiego tomu jest wykorzystywanie naiwności i niewiedzy tubylców za pomocą łatwych, “magicznych” sztuczek – i tym razem w rolę wielkiego czarownika wcielił się Tomek, “spaleniem” wody (czy raczej wymieszanej z nią nafty…) zapobiegając odejściu krajowców.

Następną trudnością w przemierzaniu tej nieznanej jeszcze Europejczykom krainy są niezbyt przyjazne relacje pomiędzy ich tragarzami, a sąsiednim plemieniem Tawade. Łowcy zdołali nieco złagodzić ten konflikt, a wręcz pogodzić zwaśnione ludy, co stanowczo nie spodobało się czarownikowi Tawade, tracącemu w ten sposób część swoich wpływów (i zysków). Dlatego też uknuł zemstę, wymierzoną w białych podróżników – na skutek jego działań torturowany wcześniej przez niego wąż ukąsił Sally. Polacy bez dalszych przeszkód opuścili kraj Tawade, jednak doszło im jeszcze jedno zmartwienie – mimo odpowiedniego wyciśnięcia i opatrzenia rany, chora Australijka z dnia na dzień traciła siły.

Kulminacyjnym punktem książki bez wątpienia jest okrążenie przez wrogo nastawione plemię Ku-ku-ku-ku, w jakim znalazła się wyprawa w krainie ludożerców. Tymczasem Sally marniała w oczach, a wysiłki wszystkich uczestników skupiały się nie tylko na przygotowaniu obozu do odparcia ataku krajowców, ale również podtrzymywaniu na duchu coraz bardziej zrozpaczonego stanem dziewczyny Tomka. Kiedy wydawało się, że nic już jej nie uratuje, Sally wyznaje Nowickiemu swoje ostatnie życzenie – jakim jest poślubienie młodego Wilmowskiego. Nowicki, jako kapitan, może udzielić im ślubu jedynie na wodzie, dlatego nie zważając na realne niebezpieczeństwo wszyscy przenoszą się w pobliże jednej z długich piróg, czyli miejscowej łodzi. Świadkami zostają Wilmowski i Smuga, a po uzyskaniu przez młodych “ojcowskiego pozwolenia” Nowicki, w swoim stylu oczywiście, ogłasza ich małżeństwem. Dokładnie w tym momencie następuje zmasowany atak Ku-ku-ku-ku – który zostaje odparty, nie bez pomocy zaprzyjaźnionych tubylców Bena Bena.

Ze względu na nadal ciężki stan Sally, ale przede wszystkim na wrogie nastroje krajowców, ekspedycja zmuszona jest udać się w drogę powrotną. Małą flotyllą łodzi łowcy udają się rzeką Purari w kierunku jej ujścia do Zatoki Papua i Port Moresby, gdzie mogli liczyć na pomoc dobrego lekarza. Wreszcie Sally dochodzi do zdrowia.

Mimo nieprzychylnego stanowiska tubylców, wyprawie udaje się zrealizować swój cel – wracają bogatsi o rozmaite gatunki fauny i flory charakterystycznej dla Nowej Gwinei.

Tomek wraz z ojcem, Smugą, bosmanem Nowickim i Udadżalaką wyruszają do Rosji, aby uratować kuzyna Tomka – Zbyszka Karskiego, zesłanego na Syberię za spiskowanie przeciwko caratowi. W wyprawie towarzyszy im, jak każdym cudzoziemcom, agent (szpicel) rosyjskiej policji – Pawłow. Z oczywistych względów dwóch uczestników ekspedycji ukrywa swoją prawdziwą tożsamość – Wilmowski w dokumentach figuruje jako Anglik Brown, a Nowicki jako Niemiec Brol. Pawłow nie zna rzeczywistego celu wyprawy, która podaje się za wyprawę łowiecką. W celu uwiarygodnienia tego pretekstu grupa wynajmuje myśliwego z synami pochodzących z tamtych stron, i razem z nimi urządza prawdziwe polowania, m.in. na syberyjskie tygrysy. To z tymi zwierzętami wiązał się plan Tomka, który polegać miał na przebraniu uwolnionego zesłańca w odpowiednio spreparowane skóry i w tym przebraniu bezpiecznie wywieźć z Rosji. By zbliżyć się do Nerczyńska, miejsca pobytu Zbyszka, młody Wilmowski, Smuga i Nowicki biorą udział w bitwie, a następnie pogoni za miejscowymi rozbójnikami, będącymi postrachem okolicznych mieszkańców. Na skutek potyczki z nimi odnawia się rana Smugi. Niestety, Karskiego nie ma w Nerczyńsku – został przewieziony do Ałdanu.

Wszystko dodatkowo komplikuje się, kiedy z przypadkowo przechwyconego listu do rosyjskiego żandarma Tomek dowiaduje się, że Pawłow (pozostawiony razem z Wilmowskim w obozie) przejrzał ich zamiary. Na przyjęciu u syberyjskiego bogacza wyzywa on pod błahym pozorem Gołosowowa, właściwego adresata listu, na pojedynek, w którym boleśnie go rani a tym samym skutecznie unieszkodliwia. Wtedy też Tomek poznaje Nataszę – młodą rewolucjonistkę, narzeczoną (i późniejszą żonę) swojego kuzyna. Teraz priorytetem trzech przebywających w Nerczyńsku mężczyzn jest powiadomienie pozostałej części wyprawy o podstępnych działaniach Pawłowa, dlatego też niezwłocznie wyruszają w drogę powrotną – przy okazji Tomek unika konsekwencji postrzelenia rosyjskiego żandarma w zakazanym przez prawo pojedynku. Po powrocie do obozu, Pawłow unika śmierci tylko dzięki zasadom moralnym Wilmowskiego, który jednak odbiera mu jego dokumenty. Od tej pory legalna dotąd wyprawa zamienia się w szaleńczy wyścig z czasem i carskimi władzami. Łowcy przekradają się do Ałdanu, gdzie Wilmowski podszywa się pod szpicla i gdzie następuje uwolnienie Zbyszka Karskiego. Pawłow po raz ostatni staje jeszcze na drodze zdesperowanym Polakom – w czasie ucieczki po fikcyjnym “pogrzebie” młodego skazańca, Wilmowski i Natasza spotykają agenta w przydrożnym zajeździe. Okazuje się, że to właśnie Pawłow jest bezpośrednim winnym wyjazdu Wilmowskiego z Ojczyzny i jego długotrwałej rozłące z rodziną. To on bowiem przed laty odkrył polski spisek w Warszawie, o czym teraz nie bez dumy poinformował Wilmowskiego, grożąc mu bronią. Jak ten doświadczony przez los geograf później ze wstydem przyznał się przyjaciołom, po raz pierwszy (i ostatni) w życiu bez żadnych oporów w odwecie za swoje krzywdy zabiłby człowieka. Wyręczyła go w tym jednak Natasza – bez zastanowienia strzelając do przedstawiciela znienawidzonego przez nią ustroju.

Po dołączeniu do ekspedycji Zbyszka i jego narzeczonej, a także zaalarmowaniu władz o śmierci agenta policji politycznej, wyprawa przemieszczała się od tej pory głównie nocą, rozbijając obozowiska w oddali od ludzkich siedzib. Pokonanie dodatkowej, nieuwzględnionej w pierwotnym planie, drogi z Nerczyńska do Ałdanu groziło utratą łączności ze statkiem, na którym przybyli do Rosji i na którym mieli zamiar ją opuścić. Szczęśliwym dla nich zbiegiem okoliczności, czatującym nad brzegiem Amuru Tomkowi i bosmanowi Nowickiemu udało się zatrzymać płynący pod dowództwem byłego katorżnika, kapitana Niekrasowa, holownik “Sungaszę” – Niekrasow nie tylko postanowił udzielić pomocy łowcom, ale również potwierdził ich przypuszczenia, że są poszukiwani w całej Syberii. Dzięki jego zaangażowaniu i ryzyku, wyprawa w całości dotarła do ujścia Imanu do Ussuri, skąd już na własną rękę zmuszeni byli przekradać się do Zatoki Tiernej. Rozpaczliwie topniejące zapasy żywności i brak odpowiedzi na nadawane w stronę morza umowne sygnały powodował coraz większe zwątpienie w tej garstce szaleńców. Jeden Smuga nie tracił nadziei – i nie pomylił się, bowiem brat poznanej w czasie poprzedniej podróży do Tybetu maharini, Pandit Davasarman, nie zawiódł, dzięki czemu uczestnicy wyprawy w końcu bezpiecznie opuścili carską Rosję…

Akcja książki tym razem rozgrywa się w Stanach Zjednoczonych i Meksyku, gdzie odzyskując siły po nieprzyjemnym zdarzeniu z szarżą nosorożca w Afryce (patrz: “Tomek na Czarnym Lądzie”), w towarzystwie Sally Allan, jej matki i bosmana Nowickiego, przebywa Tomek Wilmowski. Cała trójka gości na ranczu wujka Sally, szeryfa Allana. W czasie jednej ze swoich konnych wycieczek po okolicy, Tomek poznaje młodego indianina Navajo, Czerwonego Orła, i mimo dość niefortunnego początku znajomości między chłopcami nawiązuje się przyjaźń. Ten młody Indianin staje się przewodnikiem Tomka, oprowadza go po rezerwacie miejscowych Apaczów i urządza razem z nim polowanie na orły – których 5 piór zostało oficjalnie przyznanych młodemu Wilmowskiemu w dowód uznania za zasługi i odwagę. Warto dodać, że na skutek działania amerykańskiego rządu Indianom w tych czasach nie żyło się najlepiej.

Prawdziwą przyjaźń Apacze udowadniają jednak dopiero wówczas, kiedy pomagają Tomkowi w uwolnieniu porwanej Sally. Z wielkim poświęceniem walczą o “Białą Różę” przeciw innemu szczepowi indian – Pueblosom, którzy za namową meksykańskiego hodowcy koni Don Pedro uprowadzili siostrzenicę szeryfa. W bitwie o obcą im sprawę, wielu z nich ginie – na czele z głównym wodzem i wojownikiem o wyrwanie się spod rządów Amerykanów, Czarną Błyskawicą.

Czarna błyskawica jest postacią fikcyjną, występującą w trzeciej książce z cyklu powieści, o przygodach Tomka Wilmowskiego, pt. “Tomek na wojennej ścieżce”, autorstwa Alfreda Szklarskiego. Czarna Błyskawica jest Indianinem pochodzącym ze szczepu Apaczów, który zaprzysięga wykopanie toporu wojennego przeciwko białym ludziom, ze względu na ich okrucieństwo i postępowanie w stosunku do Indian. Ma on na koncie kilka powstań przeciwko białym ludziom, kiedy zostaje schwytany przez szeryfa. Dzięki Tomkowi, bosmanowi Nowickiemu i Sally , Czarna Błyskawica ucieka z aresztu i udaje się do swojej kryjówki, ofiarując młodemu Wilmowskiemu swą przyjaźń, w podziękowaniu za otrzymaną pomoc. Później, Czarna Błyskawica pomaga Tomkowi odnaleźć porwaną Sally i ginie w walce, ratując młodych.

Warto zauważyć, że Czarna Błyskawica zmienia się pod wpływem znajomości z Tomkiem: zaczyna rozumieć, że wśród białych, tak jak wśród Indian, rodzą się ludzie dobrzy i źli, sprawiedliwi i oszuści. Na potwierdzenie tych słów, zaprzyjaźnia się z Tomkiem i ginie w walce o białych przyjaciół, przyjaciół którzy mają znienawidzony wcześniej przez niego kolor skóry.

Tomek Wilmowski żyje na przełomie XIX i XX wieku. Urodzony najprawdopodobniej w 1888 roku. Poznajemy go w 1902 jako młodego chłopca, który wychowuje się w Warszawie u wujostwa Karskich. Ojciec Tomka, Andrzej, spiskował przeciwko carowi i musiał uciekać z kraju. Wkrótce po jego wyjeździe umarła matka chłopca. Tomek był bardzo ciekawym i spragnionym życia chłopcem. Dobrze się uczył, lecz nie był prymusem tylko dlatego, iż w zrusyfikowanej szkole wykładana była historia Rosji. Tomek jako młody patriota chciał zasłużyć się Polsce nie mówił z kolegami po rosyjsku, lecz po polsku – jak przystało na Polaka i znał prawdziwą historię Polski dzięki swojej matce. Jego ulubionym przedmiotem była geografia. Największym marzeniem Tomka było spotkać znowu swojego ojca.

Pewnego dnia do domu Karskich przybył Jan Smuga – przyjaciel Andrzeja Wilmowskiego. Zabrał on ze sobą chłopca i doprowadził do jego spotkania z ojcem. Okazało się, że Andrzej Wilmowski był łowcą dzikich zwierząt i dużo podróżował, pracując dla niemieckiego handlarza zwierząt Hagenbecka (postać autentyczna). Tomek, na swoją pierwszą wyprawę udał się do Australii. Podczas podróży poznał bosmana Tadeusza Nowickiego, który też pochodził z Warszawy i zaprzyjaźnił się z nim. Dzięki niemu Tomek nauczył się po mistrzowsku posługiwać bronią palną. Natomiast w Australii poznał swoją przyszłą żonę Sally Allan. Kolejne tomy opisują przygody Tomka, jego ojca i przyjaciół na różnych kontynentach.

Cykl książek o przygodach Tomka, osadzony w początkach XX wieku opisuje egzotyczne, łowieckie wyprawy młodzieńca, a później młodego mężczyzny Tomasza Wilmowskiego, odbywane w towarzystwie grupy polskich emigrantów: swego bardzo prawego i szlachetnego ojca, tajemniczego Smugi oraz rubasznego i prostolinijnego bosmana Nowickiego. Czasem też towarzyszyła mu rezolutna i piękna żona, Sally Allan. Powieści utkane są z młodzieńczej tęsknoty za wielką przygodą, niewątpliwej geograficznej, przyrodniczej i antropologicznej erudycji autora oraz wyraźnych patriotycznych tonów.

Pierwowzorem postaci Tomka Wilmowskiego był bohater powieści pt. Tomek w tarapatach, pierwszej powieści dla młodzieży Alfreda Szklarskiego, który pierwsze wydanie w 1948 roku opublikował pod pseudonimem Fred Garland. Powieść została wydana ponownie w 2004 już pod prawdziwym nazwiskiem autora.

Tomasz Wilmowski, jako około 50-letni oficer polskiego kontrwywiadu, pojawia się na kartach książki Małgorzaty i Michała Kuźmińskich Sekret Kroke (wyd. Świat Książki, Warszawa 2009), której akcja rozgrywa się w przededniu II wojny światowej.

Książka została wpisana na międzynarodową Listę Honorową IBBY w 1978 roku i zaliczona do Kanonu Książek dla Dzieci i Młodzieży w 2002 roku.

Akcja rozgrywa się w męskiej (dysedukacyjnej) szkole jedenastoletniej im. Lindego w Warszawie. Główni bohaterowie to czterech przyjaciół z klasy VIIIa: Ciamciara (narrator), Zasępa, Słabiszewki “Słaby” i Pędzelkiewicz “Pędzel”. Mając ciągłe problemy ze złymi ocenami, zgnębieni przez grono pedagogiczne, dochodzą do wniosku, że jedynym wyjściem jest zdobycie “sposobu” – są przeświadczeni, że starsze roczniki mają sprawdzone “sposoby” na każdego z nauczycieli. Dzięki zastosowaniu odpowiednich metod mogliby się nie uczyć, a mimo to mieć dobre oceny. Każdy ze sposobów miał być receptą, jak przetrwać cały rok w lenistwie, uzyskując jednocześnie dobre wyniki na świadectwie.

Bohaterowie próbują różnymi metodami (prośby, podstępy) zdobyć “sposoby” na wszystkich belfrów, w końcu decydują się na zakup “sposobu” za pieniądze, ale stać ich tylko na SPONAA, czyli Sposób na Alcybiadesa, który kupują od niejakiego Juliusza Lepkiego zwanego “Szekspirem”, prezesa kółka teatralnego. “Alcybiades” to starszy nauczyciel historii, profesor Misiak, łagodny, miły, który nigdy nie przysparzał uczniom poważniejszych kłopotów, dlatego sposób właśnie na niego był najtańszy. Chłopcy wahali się, czy w ogóle jest potrzebny w wypadku tego nauczyciela. Jednak w rezultacie się zdecydowali, skuszeni perspektywą uzyskania dobrych ocen z przynajmniej jednego przedmiotu.

“SPONAA” sprzedana im przez “Szekspira” polega głównie na tzw. “Wielkim Asocjacyjnym Bluffie”, “zapuszczaniu Węża Morskiego” i doprowadzaniu Alcybiadesa do “dryfu”, tj. luźnej narracji na ciekawe tematy historyczne. Zastosowanie tych metod powoduje, że lekceważony dotąd “Alcybiades” okazuje się świetnym wykładowcą, a klasa ulega fascynacji historią. Kulminacją powieści jest finał – klasa VIIIa zostaje wyznaczona do oprowadzenia po Warszawie wycieczki uczniów z Ełku. W przededniu chłopcy przerażeni perspektywą kompromitacji, dręczeni sennymi koszmarami i wyrzutami sumienia, postanowiają wyjawić Alcybiadesowi że ich zainteresowanie historią było tylko “sposobem”. Profesor przekonuje jednak ich, że posiadają dużą wiedzę historyczną. Oprowadzanie wycieczki okazuje się wielkim sukcesem.

Pointa stawia pytanie, czy za nauczeniem się przez bohaterów historii stoi m.in. cud, SPONAA, czy ich własne, nierozpoznane dotąd umiejętności.

W początkowych wydaniach Wyspy Złoczyńców Pan Samochodzik jest jeszcze tylko dziennikarzem. Staje się historykiem sztuki i muzealnikiem dopiero w Panu Samochodziku i templariuszach.

W Wyspie Złoczyńców Pan Samochodzik sprzedaje murowany garaż odziedziczony wraz z samochodem wujka, a za otrzymane pieniądze kupuje luksusowy namiot z werandą. Jednakże w następnych powieściach ma już tylko mały namiocik. Nienacki nie wyjaśnia co się stało z dużym namiotem.

Jest to pierwsza powieść, w której Tomasz NN dzięki odziedziczonemu po wuju wehikułowi nosi przezwisko “Pan Samochodzik”. Akcja powieści rozgrywa się nad brzegiem Wisły oraz na tytułowej wyspie, w okolicach Torunia i Ciechocinka. Pan Samochodzik poszukuje ukrytych tam podczas wojny zbiorów muzealnych. Okazuje się, że wcześniej ktoś je odnalazł, przeniósł w inne miejsce i usiłuje sprzedać. Dużą pomoc okazują mu harcerze z pobliskiego obozu.